صفحه اصليدرباره ماتماس با مابازگشتوب سرويس

 

تعداد بازديد: 4105                                               
نقش دولت در گسترش خوشه‌هاي صنعتي كشور
مقاله منبع
نقش دولت در گسترش خوشه‌هاي صنعتي كشور عنوان
مهندس روح‌ا... ايزدخواه نويسنده
1387/01/26 تاريخ

خوشه‌هاي صنعتي نوعي الگوي سازماندهي صنعتي است كه طي دهه‌هاي اخير به عنوان يكي از راهبردهاي نوين توسعه منطقه‌اي در ادبيات توسعه صنعتي وارد شده است.

خلاصه
شبكه تحليلگران تكنولوژي ايران مرجع

    چاپ   ارسال براي دوستان

  • چكيده:

خوشه‌هاي صنعتي نوعي الگوي سازماندهي صنعتي است كه طي دهه‌هاي اخير به عنوان يكي از راهبردهاي نوين توسعه منطقه‌اي در ادبيات توسعه صنعتي وارد شده است.

ايجاد خوشه‌هاي صنعتي بخصوص در كشورهايي كه از انبوه بنگاه‌هاي كوچك و متوسط برخوردارند اثربخشي زيادي در ارتقاي توانمنديهاي صنعتي و فناوري داشته است. اتخاذ اين راهبرد مستلزم توجه به مسائل و معضلات كنوني كشور و الزاماتي است كه در اين مقاله بدانها اشاره مي‌شود.

از جمله اين مسائل مي‌توان به ضعف فرهنگ همكاري، ضعف آمايش سرزمين،‌فقدان نهادها و موسسات پشتيبان و غيره اشاره كرد.

همچنين در زمينه الزامات توسعه خوشه‌هاي صنعتي مي‌توان به لزوم ايجاد چشم‌انداز و استراتژي بلندمدت، حمايتهاي انتخابي دولت، ايجاد حلقه‌هاي مفقوده و تقويت آنها،‌ توسه دانش در خوشه‌ها، گسترش فرهنگ همكاري توام با رقابت و غيره اشاره داشت.

  • مقدمه

مطالعات نشان مي‌دهد كه رشد و توسعه صنايع بدون طراحي و اجراي استراتژي مناسب مقدور نمي‌باشد. يكي از مهمترين استراتژيهاي توسعه صنايع مخصوصا صنايع كوچك و متوسط، ايجاد خوشه‌هاي صنعتي است. الگوي خوشه‌هاي صنعتي يكي از الگوهاي نوين توسعه است كه از 3 دهه پيش مورد توجه محققين توسعه اقتصادي قرار گرفته است.

تجربيات كشورهايي مانند ايالات متحده، كانادا، ايتاليا، هند، ژاپن، استراليا، انگلستان و غيره، بيانگر موفقيت اين رويكرد در توسعه صنعتي است. همچنين سازمانهاي جهاني مانند يونيدو، برنامه‌هاي توسعه مبتني بر رويكرد شبكه‌ها و خوشه‌هاي صنعتي را مورد تاكيد قرار داده‌اند. امروزه بسياري از كشورهاي توسعه يافته از استراتژي توسعه خوشه‌هاي صنعتي بهره مي‌برند.

مهد خوشه‌هاي صنعتي كشور ايتاليا بوده است كه از دهه 1970 توجه صاحب‌نظران را به خود جلب كرد. در اين كشور خوشه‌هاي صنعتي در زمينه صنعت چوب و مبلمان،‌سراميك، پارچه‌بافي، چرم و نظاير آنها توسعه يافته و به موفق‌ترين نواحي صنعتي در دنيا تبديل شده است.

پس از انتشار نتايج تحقيقات و مطالعات محققين، سازمانهاي بين‌المللي و وابسته به سازمان ملل، خوشه صنعتي را به عنوان الگوي توسعه منطقه‌اي در بسياري از نقاط جهان مطرح نمودند. از آن زمان بسياري از كشورهاي آمريكاي جنوبي و شمالي و كشورهاي اروپايي با اعمال تغييراتي (جهت تطبيق آن با شرايط خاص منطقه‌اي خود) اين مدل توسعه را بكار گرفتند.

در ايران نيز با توجه به تعداد قابل توجه بنگاه‌هاي توليدي كوچك در گرايش‌هاي مختلف توليدي، راه‌اندازي خوشه‌هاي صنعتي، استراتژي قابل تاملي است كه براي اولين بار با تاسيس سازمان صنايع كوچك و متوسط به طور رسمي در كشور مطرح شد.

در اغلب استانهاي كشورمان مزيت‌هاي رقابتي زيادي در زمينه توليدات بنگاه‌هاي اقتصادي و صنعتي كوچك و متوسط در رشته‌هاي مختلف صنعتي همچون صنايع غذايي، چرم، صنايع معدني (مانند سنگ)، مبلمان، نساجي، شيلات، و غيره وجود دارد. اما فعاليتهاي اين صنايع، ارزش افزوده بالايي براي منطقه‌هاي خود به همراه نداشته است.

مطالعات داخلي نشان داده است در حال حاضر بهترين و مناسب‌ترين استراتژي براي توسعه مناطق كشور كه متكي بر افزايش توليدات و صادرات صنعتي آنها باشد راه‌اندازي خوشه‌هاي صنعتي است.

  • تعريف خوشه‌هاي صنعتي

سازمان جهاني يونيدو خوشه صنعتي را اين گونه تعريف مي‌كند: «خوشه بيانگر تمركز حوزه‌اي و جغرافيايي صنايع است كه مجموعه‌اي از محصولات مكمل يا مرتبط را توليد كرده و به فروش مي‌رسانند و همچنين با چالشها و فرصتهاي مشتركي روبرو هستند».

از نظر مايكل پورتر- كه نام‌آورترين چهره علمي در زمينه خوشه‌هاي صنعتي است- خوشه صنعتي عبارت است از: «تمركز جغرافيايي شركتها و صنايع رقيب، مكمل و يا وابسته به هم كه با يكديگر روابط تجاري داشته يا نياز مشتركي به توانايي‌هاي خاص، تكنولوژي و زيرساختها دارند. اعضاي خوشه ممكن است به طور مستقيم با هم رقابت داشته باشند، فراهم آورنده ورودي‌هاي ديگر اعضا و يا خريدار خروجي‌هاي اعضاي ديگر باشند».

به طور كلي، خوشه صنعتي عبارت است از مجموعه‌اي همگن از صنايع كه در مناطق جغرافيايي به سبب وجود مزيتهاي خاص و يا سرمايه‌هاي قوام يافته اجتماعي چون فن و مهارت، با اهداف اقتصادي شكل گرفته و همكاري توام با رقابت با يكديگر دارند.

وجه تمايز خوشه‌هاي صنعتي با صنايع كوچك سازمان نيافته و منفرد در اين است كه با ساماندهي صنايع پراكنده در خوشه‌هاي صنعتي و با تكيه بر دانش فني و محلي، مي‌توان اين صنايع را تبديل به اقتصادهاي برون‌گرا و صادركننده در مقياسهاي انبوه كرد.

از طرف ديگر تفاوت اصلي خوشه‌ها با نظام توليد انبوه در آن است كه آنها برعكس توليدكنندگان با مقياس انبوه،‌ علاوه بر رعايت استانداردهاي كيفي بالا، از تنوع و تعدد محصولات در كنار مقياس بالا نيز بهره‌مند هستند كه به آن،‌مدل «تخصص‌يابي منعطف» مي‌گويند.

از ديگر شاخصهاي قابل توجه در اين الگو وجود همكاري بين بنگاه‌ها، توام با رقابت است. بدين ترتيب اين صنايع براي هر چه تخصصي‌تر كردن امور، اقدام به تكميل زنجيره تامين و توليد مي‌كنند كه از اهميت استراتژيكي برخوردار است. اين شكل سازماندهي صنعتي نياز به همكاري قابل توجه صنايع داشته و خدمات پيش و پس «صنعت محوري» را طلب مي‌كند.

به عبارت بهتر ارتباطات پسين و پيشين درون يك صنعت، نقش تعيين‌كننده‌اي در شكل‌گيري خوشه‌ها دارد. از طرف ديگر صنايعي كه در عرض هم فعالند اگر چه براي رسيدن به مقياس قابل رقابت در سطح جهاني با يكديگر همكاري و معاضدت دارند ولي براي حفظ بازار محصولات خود ناچار از رقابت با يكديگر در زمينه نوآوري در فرآيند و محصول هستند. بنابراين آنها در حلقه‌هاي توليد با ارزش افزوده بالا چون طراحي و نوآوري در طول زنجيره با يكديگر در رقابتند.

در تمثيل كوتاهي مي‌توان خوشه را به يك بدن يا موجود زنده‌اي تشبيه نمود: هنگامي كه اجزاي بدن مانند قلب، مغز، جهاز هاضمه، دست،‌پا، زبان و نظاير آن با هم فعال هستند، با يكديگر همبستگي داشته و هماهنگ عمل مي‌كنند.

خوشه‌ها، معنا و مفهوم انساني آگاه، قدرتمند، پويا و متحول را متبلور مي‌سازند كه خيلي كاراتر از مجموعه‌اي است كه در كنار هم بوده ولي ارتباطات، هماهنگي و روح در آن نباشد.

  • انواع خوشه‌هاي صنعتي

طبقه‌بندي‌هاي مختلفي از خوشه‌ها صورت گرفته است كه به چند نمونه از مشهورترين آنها در زير اشاره مي‌شود:

  1. هويت خوشه: اين دسته‌بندي بر دو گونه است: خوشه صنعتي و خوشه تكنولوژي. به عنوان مثال،‌ خوشه كفش، خوشه ابزار جراحي و خوشه صنايع غذايي، خوشه‌هاي صنعتي هستند، اما خوشه IT و خوشه بيوتكنولوژي از نوع خوشه تكنولوژي مي‌باشند.

  2. دسته‌بندي براساس حوزه عملكرد خوشه: خوشه ملي، خوشه منطقه‌اي، خوشه استاني و غيره.
  3. خوشه‌هاي صادرات محور يا درون‌گرا: اين تقسيم‌بندي براساس بازار محصولات خوشه انجام مي‌شود كه يا مرتبط با بازارهاي خارجي است يا محدود به يك منطقه خاص.

  4. وابستگي يا عدم وابستگي به يك نشان تجاري: ممكن است تنها يك نشان تجاري در خوشه حاكم باشد؛ در اين صورت تمام بنگاه‌هاي خوشه تحت آن نام تجاري فعاليت خواهند كرد. در غير اين صورت نام‌هاي تجاري متعددي بر روي محصولات خوشه قرار خواهد گرفت. به عنوان نمونه شركت نايك كه در زمينه كفش، البسه و لوازم ورزشي فعاليت دارد خوشه‌اي با يك نام تجاري است.

  5. زنجيره ارزش يا خزانه كار: يكي از معروف‌ترين نوع دسته‌بندي‌هاي خوشه است. در نوع اول اين دسته‌بندي، واحدها به صورت عمودي در زنجيره توليد با يكديگر ارتباط داده- ستانده دارند.

    در نوع دوم،‌ به علت تمركز جغرافيايي خوشه با اعضايي كه در يك حوزه و يا زنجيره توليد فعال هستند، زمينه و بازار كار تخصصي و حرفه‌اي ويژه‌اي ايجاد مي‌شود كه اولا نيروي كار ماهر را از نواحي ديگر جلب مي‌كند و ثانيا خدمات آموزشي ويژه براي پرورش استادكاران مرتبط با خوشه را به گونه‌اي فراهم مي‌سازند كه در بازار به وفور يافت مي‌شود و واحد توليدي نيازي به جستجوي كارگران مورد نياز ندارند و همچنين كارگران به علت رقابت نه تنها ادعا و توقع افزايش دائمي و يا ناگهاني دستمزدها را ندارند بلكه به عنوان نيروي كار ارزان و با حقوق غيرتورمي در دسترس هستند.

    ثالثا واحدهاي توليدي، نيازي به هزينه سرمايه‌گذاري خاصي براي تعليم و پرورش استعدادها و مهارت‌ها نداشته و به راحتي از قدرت انتخاب كارگران مورد نياز از بازار كار برخوردارند. از سوي ديگر،‌ در اين نوع خوشه‌ها از دست دادن كارگران و استادكاران ماهر،‌ فاجعه‌اي جبران‌ناپذير نيست بلكه كارفرما به آساني قادر به جايگزين كردن آنها است.

  6. تقسيم‌بندي خوشه‌ها براساس چرخه عمر: خوشه‌هاي نوپا، بالغ، رشد يافته، پير و ايستا نوعي ديگر از طبقه‌بندي براي خوشه‌هاست كه مبناي آن بيشتر به زمان و مراحل عمر خوشه برمي‌گردد.

  7. نوع وابستگي: خوشه‌هاي تحت حمايت دولت، خوشه‌هاي وابسته به صنايع بزرگ، خوشه‌هاي وابسته به سازمان‌هاي بازرگاني و خوشه‌هاي آزاد يا طبيعي، نوعي ديگر از طبقه‌بندي خوشه‌هاي صنعتي است. در دسته‌بندي ديگري خوشه‌ها را از ديدگاه وابستگي در قالب «خوشه وابسته به مصرف نهايي» و خوشه «وابسته به توليد نهايي» ارزيابي مي‌كنند.
  • ويژگي‌هاي كليدي و منافع خوشه‌هاي صنعتي

چگونه خوشه‌سازي مي‌تواند سبب بهينه‌سازي رشد اقتصادي شود و روند پيشرفت فني را متوجه بنگاه‌هاي كوچك و متوسط (SMEs) نمايد؟

اين گونه سازمان‌هاي صنعتي مسيرهاي پيشرفتي را براي SMEs پيشنهاد و ارائه مي‌دهند كه با خط مشي‌ هاي ايجاد شغل در بخش غيررسمي و سياست‌هاي سنتي توسعه SME متفاوت است. در كشورهاي پيشرفته صنعتي،‌ خوشه‌ها نقش محوري و مركزي در چارچوب سازمان صنعتي به ويژه «تخصص قابل انعطاف» و «رقابت جديد» دارند.

اشميتز (1990) معتقد است اين گونه از سازمانهاي صنعتي ممكن است براي SME هايي كه از نيروي كار مازاد در كشورهاي در حال توسعه برخوردارند مهم باشد. اين امر در بازنگري خوشه‌هاي شركتهاي كوچك در جنوب ايتاليا اثبات شد.

به نظر مي‌رسد چنين سازمان‌هاي صنعتي باعث مي‌شوند كه SMEs نوعي امكان رقابت را پيدا كنند كه به نيروي كار ارزان وابسته نيست.

چرا كه رشد خوشه‌ها براساس چارچوب مضاعفي است كه اصطلاحا مسير بالا (نوآوري از لحاظ تكنيكي و كيفيت) و مسير پايين (نيروي كار ارزان و ايستا از لحاظ تكنيكي) ناميده مي‌شود. خوشه‌ها، SME هايي را پرورش مي‌دهند كه حداقل داراي مزاياي اقتصادي بيروني شامل صرفه‌جويي‌هاي ناشي از مقياس و فرصت‌هاي متعدد باشند.

همكاري و تشريك مساعي بين عوامل دروني خوشه‌ها و شبكه‌ها به دليل مشاركت در اطلاعات، منابع و معلومات، اظهارنظرات فني و ديگر اشكال فعاليت مشترك، موجب كاهش هزينه‌ها در معاملات و بهينه‌سازي رقابت است كه منجر به تسريع يادگيري و نوآوري فني مي‌شود. شواهدي وجود دارد كه نشان مي‌دهد ارتباطات درون سازماني كه توسط خوشه‌سازي به وجود آمده، پتانسيل رشد بهتري را براي SME فراهم مي‌كند و در واقع باعث رشد رقابت و استمرار آن مي‌شود.

اگر خوشه‌هاي صنعتي پتانسيلي را براي SMEs فراهم نمايند كه بتوانند روش‌هاي توليد و محصولات خود را بهينه ساخته و در بازارهاي داخلي رقابت كنند، سوالاتي مطرح مي‌شود از جمله اينكه مشخصه چنين سازمان‌هاي صنعتي چيست؟ و چگونه همكاري بين شركت‌هاي مختلف و ديگر عوامل مانند عرضه‌كنندگان، پيمانكاران فرعي، ارائه‌دهندگان خدمات و خريداران صورت مي‌گيرد؟ چگونه آموزش فني و ابتكارات بهينه‌سازي مي‌شوند؟ نقش بخش خصوصي به ويژه اتحاديه‌هاي تجاري و يا مراكز خدماتي عمومي همراه با موسسات عمومي و سياستهاي دولت در توسعه خوشه‌ها چيست؟

در پاسخ به اين سوالات بايد منافع حاصل از خوشه‌سازي را بررسي نماييم. مايچ (1999) ضمن اشاره به اينكه خوشه‌هاي صنعتي راه موثري در رسيدن به رشد اقتصادي است، منافع حاصل از تشكيل خوشه‌هاي صنعتي را به صورت زير دسته‌بندي و تشريح مي‌كند:

  1. منافع براي توسعه پايدار اقتصادي: خوشه‌هاي صنعتي به بخش عمومي كمك مي‌كنند كه به طور كاراتري تخصيص بهينه منابع را كنترل نمايد. در واقع خوشه صنعتي رابطه دولت را با صنايع زياد نموده و لذا موجب استفاده مناسب‌تر از منابع شده و به توسعه پايدار كمك مي‌نمايد.

  2. منافع براي بخش عمومي: با وجود خوشه صنعتي، سازمانهاي موجود در جامعه مي‌توانند خدمات خود را به گروه بزرگتري و به صورت كاراتري ارائه دهند. مثلا خدمات آموزشي ترويجي و زيرساختي، راحت‌تر انجام مي‌شود. از طرف ديگر بعضي از بنگاه‌هاي موجود در خوشه قابليت كمك به ارائه اين خدمات را دارند. به عنوان مثال يك يا چندعضو خوشه ممكن است بتوانند آموزش ساير اعضاي خوشه را به عهده بگيرند.

  3. منافع براي تاسيس يا استقرار صنايع: خوشه مي‌تواند با تاكيد بر نيازهاي صنعتي، بخش خصوصي و دولتي را به برآورده شدن خواسته‌هاي خود ترغيب نمايد. همچنين بنگاه‌هاي موجود در خوشه مي‌توانند با تخصص يافتن، بالا بردن قدرت چانه‌زني، ‌دسترسي مناسب‌تر به منابع و داشتن شبكه اطلاعات و اخبار تخصصي، به استقرار مناسب‌تر صنايع كمك نمايند.

  4. منافع براي سرمايه‌گذاري در نيروي انساني: خوشه مي‌تواند با ترغيب موسسات علمي،‌ نيروي مورد نياز خود را به طور تخصص يافته‌تري در اختيار بگيرد. در واقع خوشه‌ها موجب سرمايه‌گذاري بيشتر در نيروي انساني مي‌شوند



حركت به چپ
حركت به راست


شهرك فنآوري صنايع غذايي و بيوتكنولوژي

 
http://www.foodtechpark.com/Servicecenter_10_1.asp
 

شهرك فناوري صنايع غذايي و بيوتكنولوژي

 
http://www.foodtechpark.com/fanavari_Home.asp
 

سازمان صنايع كوچك و شهركهاي صنعتي ايران

 
http://www.iraniec.ir/Law/index.asp?Cat=281&PageId
 

سازمان صنايع كوچك و شهركهاي صنعتي ايران

 
http://www.iraniec.ir/Law/index.asp?Cat=271&PageId
 

سازمان صنايع كوچك و شهركهاي صنعتي ايران

 
http://www.iraniec.ir/Law/index.asp?Cat=274&PageId
 

سازمان صنايع كوچك و شهرمهاي صنعتي

 
http://www.iraniec.ir/pages/showpage.asp?PageId=95
 

شهرك فنآوري صنايع غذايي و بيوتكنولوژي

 
http://www.foodtechpark.com/Companies.asp
 

شهرك فنآوري صنايع غذايي و بيوتكنولوژي

 
http://www.foodtechpark.com/Resources.asp
 

شهرك فنآوري صنايع غذايي و بيوتكنولوژي

 
http://www.foodtechpark.com/Servicecenter_10_3.asp
 

شهرك فنآوري صنايع غذايي و بيوتكنولوژي

 
http://www.foodtechpark.com/R&D.asp
 

شهرك فنآوري صنايع غذايي و بيوتكنولوژي

 
http://www.foodtechpark.com/IT_5.asp
 

شهرك فنآوري صنايع غذايي و بيوتكنولوژي

 
http://www.foodtechpark.com/Servicecenter_10_2.asp
 


بازديد کننده گرامي: با توجه به وظيفه پورتال اشتغال در خصوص اطلاع‌رساني جامع در حوزه‌هاي مختلف مرتبط با اشتغال، مسئولين اين پايگاه اطلاع‌رساني آمادگي دريافت مطالب شما شامل؛ مقالات، گزارش‌ها، کتب،و آدرس ساير پايگاه‌هاي اطلاع‌رساني مرتبط جهت ارزيابي و ارائه آن با حفظ حقوق مالکيت معنوي مربوطه بر روي سايت پورتال اشتغال را دارند. در صورت تمايل اطلاعات خود را ارسال نماييد.


 

 

پايگاه اطلاع‌رساني اشتغال كارجو، كارفرما

صفحه اصلي    تماس با ما     ارسال اطلاعات    درباره ما    پرسش و پاسخ

كليه حقوق مادي و معنوي اين پايگاه متعلق به سازمان تجاری سازی فناوری و اشتغال دانش‌‌آموختگان مي باشد

استفاده از اطلاعات با ذكر منبع بلامانع است